Mae dulliau ffoneg yn datblygu gwybodaeth a dealltwriaeth disgyblion o’r berthynas rhwng symbolau ysgrifenedig a synau. Mae hyn yn cynnwys sgiliau clywed, adnabod a defnyddio patrymau seiniau neu ffonemau i ddarllen iaith ysgrifenedig. Y nod yw dysgu’n systematig y berthynas rhwng y synau hyn a’r patrymau sillafu ysgrifenedig, neu’r graffemau, sy’n eu cynrychioli.
Dyma enghreifftiau o rai gweithgareddau a allai gael eu cynnal wrth addysgu ffoneg:
- Ynysu synau;
- Dysgu cyfatebiaeth sŵn llythrennau;
- Cyfuno synau i ddarllen geiriau; a
- Segmentu geiriau ar gyfer eu sillafu.
Mae addysgu ffoneg yn ofyniad statudol mewn ysgolion cynradd yn Lloegr, gyda’r rhan fwyaf o ysgolion yn defnyddio rhaglen addysgu ffoneg synthetig (SSP). Mae’r llinyn hwn yn tynnu sylw at y sylfaen dystiolaeth gref sydd i ffoneg fel dull hynod effeithiol o gefnogi datblygiad llythrennedd cynnar, a pha mor bwysig yw sicrhau bod pob plentyn yn cael cyfarwyddyd ffoneg o ansawdd uchel.
Mae’r rhan fwyaf o’r astudiaethau yn y llinyn hwn yn archwilio effaith ffoneg pan mae’n cael ei gyflwyno mewn grwpiau bach neu sesiynau un-i-un. Fodd bynnag mae nifer o astudiaethau hefyd yn gwerthuso cyflwyno ffoneg i’r dosbarth cyfan. Mae’r ddau ddull yn cael effeithiau positif ar ddatblygiad llythrennedd plant ifanc, gan danlinellu pa mor effeithiol yw ffoneg wrth addysgu mewn gwahanol gyd-destunau o ran cyfarwyddyd.
Gall athrawon ac arweinwyr ysgolion ddefnyddio’r dystiolaeth mewn dwy ffordd sy’n ategu ei gilydd:
- I gynllunio a chyflwyno rhaglenni ffoneg systematig i’r dosbarth cyfan, gan sicrhau bod y plant i gyd yn meithrin seiliau cadarn ar gyfer darllen.
- I ddylunio a gweithredu ymyriadau ffoneg dwys, wedi eu targedu i ddisgyblion y mae angen cefnogaeth ychwanegol arnynt, wedi’u cyflwyno drwy grwpiau bach neu sesiynau un-i-un, ochr yn ochr â phrif raglen yr ystafell ddosbarth.
1. Mae ffoneg yn cael effaith bositif ar gyfartaledd (+5 mis) gyda thystiolaeth helaeth ac mae’n elfen bwysig yn natblygiad sgiliau darllen cynnar, yn enwedig i blant o gefndiroedd difreintiedig.
2. Dylai addysgu ffoneg fod yn benodol ac yn systematig i gefnogi plant i wneud cysylltiadau rhwng y patrymau sain y maent yn eu clywed mewn geiriau a’r ffordd y mae’r geiriau hyn yn cael eu hysgrifennu.
3. Gall ffoneg fod o fudd arbennig i blant is eu cyrhaeddiad.
4. Dylid sicrhau bod y gwaith o addysgu ffoneg yn cydweddu â lefel ymwybyddiaeth ffonemig plant a’u gwybodaeth am synau a phatrymau llythrennau (graffemau).
5. Mae ffoneg yn gwella cywirdeb darllen y plentyn ond nid o reidrwydd ei ddealltwriaeth. Mae’n bwysig bod plant yn gwneud cynnydd ym mhob agwedd ar ddarllen gan gynnwys deall, ac yn datblygu geirfa a sillafu, a dylid dysgu’r ddau beth yn benodol hefyd.
Mae dulliau ffoneg yn gyson effeithiol wrth gefnogi disgyblion iau i feistroli hanfodion darllen, gydag effaith gyfartalog o gynnydd o bum mis ychwanegol. Mae addysgu ffoneg ar gyfartaledd yn fwy effeithiol na dulliau eraill o ddarllen cynnar (fel dulliau iaith gyfan neu ddulliau gwyddoraidd). Fodd bynnag, dylid pwysleisio bod technegau ffoneg effeithiol fel arfer yn cael eu hymgorffori mewn amgylchedd llythrennedd cyfoethog i ddarllenwyr cynnar a dim ond un rhan o strategaeth llythrennedd lwyddiannus ydynt.
Er bod llai o astudiaethau wedi’u cynnal i archwilio ffoneg gyda darllenwyr hŷn, mae tystiolaeth y gall fod yn ddull yr un mor gadarnhaol i ddisgyblion ysgolion uwchradd. Gydag unrhyw ymyriad darllen, mae’n bwysig canfod yr anawsterau penodol y mae’r darllenydd yn eu profi, waeth beth fo’i oedran. Os yw darllenydd hŷn yn cael trafferth dadgodio, bydd dulliau ffoneg yn dal yn briodol. Pan fo darllenwyr yn cael trafferth gyda geirfa neu ddealltwriaeth, gall ymyriadau eraill fod yn fwy priodol.
Mae rhywfaint o amrywiaeth mewn effaith rhwng gwahanol ddulliau ffoneg. Mae dulliau ffoneg synthetig a dadansoddol yn cael effeithiau mwy sylweddol, ond mae’r nifer fach o astudiaethau sy’n ymwneud â ffoneg cydweddiadol a ffoneg gwreiddiedig yn dangos effaith lai, ond yn dal i fod yn bositif, ar gyfartaledd. Mae’r sylfaen dystiolaeth fwyaf ar gyfer dulliau ffoneg synthetig.
Cynhaliwyd y rhan fwyaf o astudiaethau mewn ysgolion cynradd, er bod nifer fach o astudiaethau gyda disgyblion oedran uwchradd sydd ag effaith gyfartalog debyg (+5 mis).
Mae’r rhan fwyaf o astudiaethau ffoneg yn edrych ar gymorth dwys mewn grwpiau bach ac un i un gyda’r nod o gefnogi disgyblion i ddal i fyny â’u cyfoedion. Mae effeithiau un i un yn tueddu i fod yn uwch (+8 mis) o’i gymharu ag ymyriadau gyda grwpiau bach o hyd at 5 o blant (+4 mis), ond mae angen gwrthbwyso hyn yn erbyn nifer y disgyblion sy’n gallu derbyn cefnogaeth. Mae’r canfyddiad hwn yn awgrymu y gall rhoi cefnogaeth ffoneg ychwanegol wedi’i thargedu i blant penodol gael effaith arbennig o gadarnhaol.
Tra bod yr uchod yn cyfeirio at roi cefnogaeth ffoneg ychwanegol wedi’i thargedu i blant penodol, mae ffoneg yr un mor effeithiol pan gaiff ei gyflwyno fel rhan o gyfarwyddyd ffoneg arferol i grwpiau mwy neu ddosbarth cyfan.
Mae astudiaethau o gefnogaeth ddwys gan gynorthwywyr addysgu yn dangos effaith debyg yn gyffredinol o gymharu â’r un gefnogaeth gan athrawon. Mae dulliau sy’n defnyddio technoleg ddigidol yn tueddu i fod yn llai llwyddiannus na’r rhai a arweinir gan athro neu gynorthwyydd addysgu.
Yn yr astudiaethau a ddadansoddwyd dangosodd pob dull o ddysgu ffoneg (gan gynnwys ffoneg synthetig, ffoneg dadansoddol, ffoneg cydweddiadol a ffoneg gwreiddiedig) effaith bositif. Fodd bynnag, mae dulliau ffoneg synthetig a dadansoddol yn cael effeithiau mwy sylweddol, gyda’r sylfaen dystiolaeth fwyaf yn ymwneud â dulliau ffoneg synthetig.
Mae astudiaethau yn Lloegr wedi dangos bod disgyblion sy’n gymwys i gael prydau ysgol am ddim fel arfer yn cael budd tebyg neu ychydig yn fwy o ymyriadau a dulliau ffoneg o’u cymharu â disgyblion eraill.
Gellid cyfrannu at ymwybyddiaeth ffonolegol is os yw plentyn yn dod i gysylltiad â llai o eiriau llafar neu os oes llai o lyfrau’n cael eu darllen yn amgylchedd dysgu’r cartref; neu os oes llai o gyfleoedd i gymryd rhan mewn cyfleoedd dysgu anffurfiol y tu allan i’r ysgol. Dylai ysgolion ystyried sut i gefnogi darllen yn yr amgylchedd cartref i bob disgybl.
Mae’n bwysig bod ymarferwyr yn asesu sgiliau ffoneg y disgyblion hyn ac addasu eu gwersi ffoneg yn unol â hynny. Gallai’r disgyblion hyn hefyd gael budd o ddulliau eraill i gefnogi datblygiad llythrennedd, fel strategaethau darllen a deall (dolen).
Dylai ysgolion ystyried y nodweddion canlynol wrth ddewis a gweithredu rhaglen ffoneg:
- dull systematig – defnyddiwch ddull penodol, trefnus a systematig sy’n dysgu set gynhwysfawr o berthnasoedd rhwng llythrennau a sain i ddisgyblion drwy ddilyniant trefnus;
- hyfforddiant – sicrhau bod gan bob aelod staff y sgiliau addysgu a’r wybodaeth angenrheidiol am y cynnwys;
- ymatebolrwydd – cynnwys asesiadau rheolaidd i weld a ellid dysgu yn gynt neu lle mae angen cefnogaeth ychwanegol;
- ymgysylltiad – gwersi sy’n ennyn diddordeb plant ac sy’n rhoi mwynhad i’r athrawon sy’n eu haddysgu;
- addasiadau – ystyried yn ofalus unrhyw addasiadau i’r rhaglenni gan y gallent leihau eu heffaith; a
- canolbwyntio – os yw’r plant wedi eu grwpio yn ôl eu cyrhaeddiad blaenorol, mae dull ymatebol o grwpio yn debygol o helpu i ganolbwyntio’r ymdrech a gwneud yr addysgu’n fwy effeithiol drwy adeiladu ar yr hyn mae plant yn ei wybod ac yn gallu ei wneud. Bydd asesu rheolaidd yn sicrhau bod plant yn symud rhwng grwpiau fel sy’n briodol i’w lefel cyrhaeddiad.
Bydd gweithredu rhaglenni ffoneg yn dda hefyd yn golygu ystyried sgiliau darllen ehangach disgyblion. Bydd hefyd yn nodi lle mae disgyblion yn cael trafferth gydag agweddau ar ddarllen heblaw dadgodio y gellid eu targedu trwy ddulliau eraill fel addysgu strategaethau darllen a deall yn benodol (dolen).
Pan gyflwynir ffoneg fel ymyriad wedi’i dargedu at ddisgyblion penodol, mae’n ymddangos mai sesiynau rheolaidd (pedair neu bum gwaith yr wythnos), dros gyfnod o hyd at 14 wythnos yw’r strwythur mwyaf llwyddiannus.
Mae’n bwysig bod ymarferwyr yn cael eu datblygu’n broffesiynol i allu asesu a gwneud diagnosis yn effeithiol, yn ogystal â chael eu hyfforddi yn y defnydd o raglenni ffoneg penodol.
Gallai’r blogiau EEF hyn fod o gymorth gyda gweithredu:
Implementing a systematic phonics programme | Research Schools Network
Blog EEF: Phonics – mastering the basics of reading | EEF
Wrth gyflwyno dulliau newydd, dylai ysgolion ystyried y camau gweithredu. Am fwy o wybodaeth gweler A School’s Guide to Implementation.
At ei gilydd, amcangyfrifir bod costau canolrifol gweithredu rhaglen ffoneg yn isel iawn, er y bydd hyn yn dibynnu ar y rhaglen a ddewisir, lefel yr hyfforddiant a’r gefnogaeth, a’r adnoddau sydd eu hangen. Bydd rhai o’r rhain yn deillio o’r costau sefydlu cychwynnol sy’n gysylltiedig â blwyddyn gyntaf y ddarpariaeth, ond bydd costau parhaus yn codi yng nghyswllt CPD, adnoddau a thanysgrifiadau.
Mae’r ystod o brisiau rhwng y rhaglenni sydd ar gael a’r opsiwn i brynu hyfforddiant a chymorth parhaus ychwanegol i staff yn golygu y gall y costau amrywio o isel iawn i isel. Mae tystiolaeth yn awgrymu bod effeithiolrwydd ffoneg yn gysylltiedig â cham datblygiad darllen y disgybl, felly mae’n bwysig bod athrawon yn derbyn datblygiad proffesiynol mewn asesu effeithiol yn ogystal â defnyddio technegau a deunyddiau ffoneg penodol.
Mae’r amcangyfrifon cost hyn yn tybio bod ysgolion eisoes yn talu am gyflogau staff i gyflwyno ymyriadau, cyfleusterau i gynnal gwersi a deunyddiau ysgrifennu sylfaenol i staff a disgyblion. Mae’r rhain i gyd yn gostau rhagangenrheidiol i weithredu ymyriad ffoneg, ac hebddynt mae’r gost yn debygol o fod yn uwch.
Mae dibynadwyedd y dystiolaeth ynghylch ffoneg yn cael ei ystyried yn uchel. Nodwyd 228 o astudiaethau a oedd yn bodloni’r meini prawf cynhwysiant ar gyfer y Pecyn Cymorth. At ei gilydd, collodd y pwnc un o’i gloeon clap am fod canran fawr o’r astudiaethau heb eu gwerthuso’n annibynnol. Mae gwerthuso a gynhelir gan sefydliadau sy’n gysylltiedig â’r dull – er enghraifft, darparwyr masnachol, fel arfer yn cael mwy o effaith, a gall hynny ddylanwadu ar effaith gyffredinol y llinyn.
Fel gydag unrhyw adolygiad o dystiolaeth, mae’r Pecyn Cymorth yn crynhoi effaith gyfartalog dulliau wrth ymchwilio iddynt mewn astudiaethau academaidd. Mae’n bwysig ystyried eich cyd-destun a chymhwyso eich barn broffesiynol wrth weithredu dull yn eich lleoliad.
Guidance Reports
Preparing for Literacy
Guidance Reports
Improving Literacy in Key Stage 1
Guidance Reports
Improving Literacy in Secondary Schools
Guidance Reports