Mae strategaethau darllen a deall yn cefnogi disgyblion i ddeall ystyr yr hyn maen nhw’n ei ddarllen. Mae’r strategaethau’n canolbwyntio’n bennaf ar ddealltwriaeth iaith, h.y. sut i ddeall ystyr y syniadau a fynegir yn y testun. Nid yw agweddau eraill ar ddarllen, fel dadgodio (gweler Ffoneg) a rhuglder yn brif ganolbwynt i’r sylfaen dystiolaeth hon.
Mae addysgu strategaethau darllen a deall yn cynnwys mynd ati’n ymwybodol i fodelu a defnyddio’r dulliau a ddefnyddir gan ddarllenwyr rhagorol nes eu bod yn dod yn otomatig i ddisgyblion.
Mae enghreifftiau o strategaethau darllen a deall yn cynnwys:
- Gosod diben i’r darllen
- Rhoi sgema ar waith
- Edrych ar y testun ymlaen llaw
- Rhagweld
- Delweddu (creu lluniau yn y meddwl)
- Gofyn cwestiwn
- Gwneud cysylltiadau drwy roi gwybodaeth flaenorol ar waith
- Egluro
- Defnyddio trefnwyr semantig neu graffig
- Hunanholi
- Gwneud awgrymiadau
- Aralleirio
- Crynhoi
- Dod i gasgliadau
- Penderfynu beth yw’r prif syniadau neu’r themâu sy’n ailgodi
Bydd athrawon yn aml yn defnyddio ffordd o siarad metawybyddol i fodelu strategaethau a gofyn cwestiynau i annog y disgyblion i’w defnyddio. Ar ôl yr addysgu cychwynnol, gall y disgyblion ymarfer y strategaethau mewn grwpiau bach, parau neu yn unigol (gweler hefyd Dysgu cydweithredol). Drwy hyn, mae’r disgyblion yn dysgu cynllunio, monitro ac arfarnu eu dealltwriaeth eu hunain a/neu eu defnydd eu hunain o strategaethau darllen a deall (gweler hefyd self-regulationHow children monitor their emotions and thoughts, and adapt their behaviour in different circumstances./”>Metawybyddiaeth a hunanreoleiddio). Mae’r broses hon yn cynorthwyo i ryddhau cyfrifoldeb yn raddol i’r disgyblion gan symud o addysgu i ymarfer dan arweiniad ac yna i ymarfer annibynnol.
Gellir dysgu’r strategaethau i’r dosbarth cyfan fel rhan o’r gwersi arferol a gall yr athro dosbarth eu cyflwyno. Gellir eu haddysgu hefyd drwy ymyriadau wedi eu targedu a’u cyflawni mewn grwpiau bach neu fesul un.
1. Mae strategaethau darllen a deall yn cael effaith uchel ar gyfartaledd (+7 mis). Ochr yn ochr â ffoneg, mae hyn yn rhan hanfodol o hyfforddiant darllen cynnar.
2. Mae’n bwysig ystyried sut y bydd y disgyblion yn symud at fod yn annibynnol. Mae llawer o ddulliau llwyddiannus yn datblygu metawybyddiaeth y disgyblion fel y gallant gynllunio, monitro ac arfarnu eu dealltwriaeth eu hunain yn annibynnol a rhoi strategaethau penodol ar waith.
3. Dylai ymarferwyr ystyried eu dewis o destun yn ofalus ar gyfer y lefel briodol o her, gan ddatblygu awydd y disgyblion i ymgysylltu â’r testun a rhoi cyfleoedd iddynt ymarfer.
4. Gall ystod eang o strategaethau a dulliau darllen a deall fod yn llwyddiannus ond i lawer o ddisgyblion, rhaid eu haddysgu yn benodol.
5. Er y gellir addysgu strategaethau darllen a deall ar eu pennau eu hunain i ddechrau, mae’n hanfodol cefnogi disgyblion i roi strategaethau maen nhw wedi eu dysgu ar waith yn ystod amryw o wahanol dasgau darllen, ac ar draws pynciau.
6. Hyd yn oed gyda strategaethau darllen a deall cadarn, gall disgyblion ei chael hi’n anodd deall beth maent yn ei ddarllen am amryw o resymau. Mae diagnosis cywir ac amserol o anawsterau darllen felly’n bwysig wrth ganfod atebion posibl a strategaethau priodol yn enwedig i ddarllenwyr hŷn sy’n ei chael hi’n anodd. Gall disgyblion gael trafferth gyda dadgodio geiriau, deall strwythur yr iaith a ddefnyddir, neu ddeall geirfa benodol, a all fod yn benodol i’r pwnc.
Cynnydd o saith mis ychwanegol dros gyfnod o flwyddyn yw effaith gyfartalog strategaethau darllen a deall. Mae dulliau darllen a deall llwyddiannus yn caniatáu i weithgareddau gael eu teilwra’n ofalus i alluoedd darllen disgyblion, ac yn cynnwys gweithgareddau a thestunau sy’n cynnig her effeithiol, ond nid llethol.
Gellir dysgu strategaethau darllen a deall yn effeithiol mewn ystod o gyd-destunau, er enghraifft, fel rhan o weithgareddau llythrennedd arferol y disgyblion, mewn gwersi ar draws y cwricwlwm, neu mewn sesiynau darllen arbenigol, naill ai i’r dosbarth cyfan neu i grŵp wedi ei dargedu.
Mae rhai arwyddion y gall cynnwys technoleg ddigidol fod o gymorth wrth wella darllen a deall. Tuedda’r dulliau hyn i ganolbwyntio ar gymhwyso ac ymarfer strategaethau penodol, ac maent yn aml yn cynnig sbardun i’r disgybl neu’n rhoi adborth iddynt wrth iddyn nhw fynd rhagddynt.
Mae addysgu strategaethau darllen a deall yn effeithiol ar draws ysgolion cynradd ac ysgolion uwchradd.
Er bod y dystiolaeth yn canolbwyntio’n bennaf ar lythrennedd, mae strategaethau darllen a deall wedi cael eu haddysgu’n llwyddiannus mewn nifer o bynciau’r cwricwlwm lle mae’n bwysig gallu darllen a deall testun. Gellir integreiddio strategaethau mewn gwersi llythrennedd, dyniaethau a gwyddoniaeth, yn ogystal â phynciau eraill.
Mae rhai arwyddion y gall dulliau sy’n ymwneud â thechnoleg ddigidol fod yn llwyddiannus wrth wella darllen a deall, yn enwedig pan fyddant yn canolbwyntio ar gymhwyso ac ymarfer strategaethau penodol a’r defnydd ac yn rhoi adborth i ddisgyblion.
Gellir defnyddio strategaethau darllen a deall fel rhan o addysgu arferol yn yr ystafell ddosbarth. Wrth gyflwyno i’r dosbarth cyfan, mae addysgu aml, parhaus yn ymddangos yn well.
Yn achos ymyriadau wedi’u targedu a gyflwynir mewn cyfnod cyfyngedig o ran amser, ymyriadau byrrach o hyd at 9 wythnos sy’n tueddu i fod yn fwyaf llwyddiannus. Fodd bynnag, mae rhai enghreifftiau o ymyriadau’n cael eu cyflwyno yn llwyddiannus dros gyfnod hirach.
Daw pob disgybl i’r ysgol gyda gwybodaeth gefndir wahanol ac mae hyn yn ystyriaeth allweddol o safbwynt darllen a deall. Wrth ddewis testun, mae’n bwysig ystyried beth mae disgyblion yn ei wybod yn barod am y pwnc a chynllunio’n unol â hynny. Yn y rhan fwyaf o astudiaethau, mae’r athrawon yn meddwl sut i adeiladu ar yr wybodaeth sydd eisoes gan y disgyblion. Gallant gydlynu’r testun yn fwriadol gyda chynnwys y cwricwlwm neu ddiddordebau’r disgyblion, ailgyflwyno gwybodaeth berthnasol sydd eisoes gan y disgyblion fel y gallant wneud cysylltiadau, a chyflwyno gwybodaeth neu eirfa newydd i’w cynorthwyo i ddeall pynciau newydd.
Gallai cyrhaeddiad darllen rhai disgyblion difreintiedig fod yn is. Os yw disgybl yn ei chael yn anodd darllen, gallai bod amryw o resymau am hynny, ac efallai y bydd angen cyfuno dulliau. Dylai diagnosis gofalus o angen y disgybl arwain y ffordd. Gall yr atebion gynnwys ffoneg, darllen a deall a dulliau iaith lafar. Mae’n debygol y bydd angen ymdrech wedi ei chydlynu ar draws y cwricwlwm i gefnogi darllenwyr sy’n cael anawsterau.
Y math o destun: Mae dewis testun priodol yn bwysig wrth addysgu strategaethau darllen a deall. Yn y sylfaen dystiolaeth hon, mae strategaethau’n cael eu defnyddio amlaf gyda thestunau esboniadol, ond mae nifer o astudiaethau hefyd yn edrych ar destunau naratif neu fathau eraill. Efallai y bydd angen amrywio strategaethau yn dibynnu ar gynnwys y testun. Mae defnyddio trefnwyr graffig a darllen cilyddol yn fwy cyffredin gyda thestunau esboniadol. Mae hunanholi yn strategaeth a welir ar draws mathau o destun.
Y dull addysgu: Mae’n gyffredin iawn i athrawon ddefnyddio cyfarwyddyd manwl yn ogystal â modelu wrth addysgu strategaethau darllen a deall. Mewn nifer o achosion mae strategaethau unigol yn cael eu haddysgu neu eu hymarfer ar wahân ac yna weithiau’n cael eu hintegreiddio yn nes ymlaen. Mae modelu gan yr athro yn ffordd gyffredin o integreiddio strategaethau drwy ddangos sut mae darllenwr rhagorol yn eu cymhwyso i destun. Bydd rhai ymarferwyr yn cymryd agwedd fwy cyfannol, ble mae nifer o strategaethau neu sgiliau yn cael eu cyflwyno a’u datblygu ochr yn ochr â’i gilydd.
Gweithgarwch y disgybl: Mae gwrando a thrafod yn aml yn rhan o’r broses ddysgu. Mae’n bwysig ystyried y newid o strategaethau darllen a deall dan arweiniad athro i ddefnydd annibynnol y disgybl o’r strategaethau hynny. Yn aml, ymarfer y disgybl yw’r bont. Mewn llawer o astudiaethau, mae disgyblion yn gweithio gyda’i gilydd, er enghraifft drwy drafod, i atgyfnerthu eu dysgu (gweler hefyd Dulliau Dysgu Cydweithredol ac Ymyriadau Iaith Lafar). Mae ymarfer unigol y disgybl hefyd yn rhan allweddol o’r dysgu, er enghraifft drwy ymarferion ysgrifenedig. Fodd bynnag, nid y gallu i ateb cwestiynau ysgrifenedig yw darllen a deall ac nid yw pob astudiaeth yn y sylfaen dystiolaeth yn cynnwys disgyblion yn ysgrifennu.
Amcangyfrifir bod cost gyfartalog strategaethau darllen a deall yn isel iawn er y bydd hyn yn dibynnu ar ba adnoddau sydd ar gael a beth sydd eisoes ar waith. Mae’r gost i ysgolion yn deillio o hyfforddiant a datblygiad proffesiynol, llyfrau ac adnoddau dysgu, y mae’r rhan fwyaf ohonynt yn gostau cychwynnol a delir yn ystod blwyddyn gyntaf y ddarpariaeth. Er bod yr amcangyfrif cost canolrifol ar gyfer rhaglenni darllen a deall yn isel iawn, mae’r ystod o brisiau rhwng y rhaglenni sydd ar gael a’r opsiwn i brynu hyfforddiant a chymorth parhaus ychwanegol i staff addysgu yn golygu y gall y costau amrywio o isel iawn i isel.
Boed wedi ei weithredu fel agwedd o’r ymarfer yn yr ystafell ddosbarth neu fel addysgu ychwanegol, gall addysgu strategaethau darllen a deall yn effeithiol ofyn am gyfnod cymedrol o amser staff o’i gymharu â dulliau eraill. Mae hyn oherwydd ei fod yn gofyn am gefnogi newid neu ddatblygu’r ymarfer addysgu, a ddylai wedyn barhau. Dylid ystyried cynllun gweithredu sy’n cynnwys ymarfer da parhaus ochr yn ochr ag amser a chost staff. Am fwy o wybodaeth gweler A School’s Guide to Implementation.
Gallai’r adnoddau EEF hyn gynorthwyo gyda gweithredu:
Mae dibynadwyedd y dystiolaeth ynghylch strategaethau darllen a deall yn cael ei ystyried yn uchel. Nodwyd 184 o astudiaethau a oedd yn bodloni’r meini prawf cynhwysiant ar gyfer y Pecyn Cymorth. Collodd y pwnc un clo clap oherwydd na chafodd canran fawr o’r astudiaethau eu gwerthuso’n annibynnol. Mae gwerthusiadau a gynhelir gan sefydliadau sy’n gysylltiedig â’r dull gweithredu – er enghraifft, darparwyr masnachol, fel arfer yn cael effeithiau mwy, a gallai hynny ddylanwadu ar effaith gyffredinol y llinyn. Collwyd clo clap arall am fod llawer o amrywiad heb esboniad yn y canlyniadau sydd wedi’u cynnwys yn y pwnc. Mae pob adolygiad yn cynnwys rhywfaint o amrywiad yn y canlyniadau, a dyna pam mae’n bwysig edrych ar y cyfartaledd. Mae amrywiad heb esboniad (heterogenedd) yn ein gwneud yn llai sicr o’r canlyniadau mewn ffyrdd nad ydym wedi gallu eu rhoi ar brawf drwy edrych ar sut mae cyd-destun, methodoleg neu ddull yn dylanwadu ar yr effaith.
Fel gydag unrhyw adolygiad o dystiolaeth, mae’r Pecyn Cymorth yn crynhoi effaith gyfartalog dulliau wrth ymchwilio iddynt mewn astudiaethau academaidd. Mae’n bwysig ystyried eich cyd-destun a chymhwyso eich barn broffesiynol wrth weithredu dull yn eich lleoliad.
Guidance Reports
Improving Literacy in Key Stage 1
Guidance Reports